بازخوانی و تحلیل فیلم شب یلدا؛ سوژهی معلقی که پس از ربع قرن هنوز کارکرد دارد
معرفی فیلم و فضای روایت
فیلم سینمایی شب یلدا به نویسندگی و کارگردانی کیومرث پوراحمد در سال ۱۳۸۰ ساخته شد. در ظاهر، فیلمی کمحادثه و درونگراست. داستان حول مردی به نام حامد میچرخد که پس از ده سال زندگی مشترک، همسرش مهناز و دخترش نازی را به بهانهی دستیابی به آزادی و زندگی بهتر به خارج از کشور میفرستد. او شبی یلداگونه را در خانهای خالی با خاطرات و تردیدهایش میگذراند.
در این فیلم، یلدا صرفاً یک نماد فرهنگی یا تزئینی نیست؛ بلکه یک وضعیت هستیشناختی است. شب یلدا نه مقدمهی صبحی دیگر، بلکه اقامتگاه دائمی سوژه است.
تعلیق و بحران مهاجرت
پوراحمد با حذف اتفاقهای بیرونی، مخاطب را وادار میکند تا به درام عمیقتر نگاه کند: درام سوژهای که میان انتخاب، آزادی و فقدان گرفتار است.
حامد نماد مرد طبقه متوسط شهری است؛ محصول دورهای که از دهه ۷۰ زندگی را عقلانی تعریف کرده است. مهاجرت در این ساختار نه رؤیای رمانتیک، بلکه راهحلی منطقی است. او مسیر عقلانی را انتخاب کرده، اما خلأ و تعلیق باقی میماند. مهاجرت در فیلم نه موفق میشود و نه شکست میخورد؛ خانوادهای از هم پاشیده اما آیندهای آغاز نشده است. این تجربه حتی پس از ۲۵ سال در ایران تکرار میشود: میل به رفتن بدون افق واقعی رسیدنی.
نگاه فلسفی و اگزیستانسیالیسم در فیلم
فیلم در سطح فلسفی، اگزیستانسیالیستی است، اما نه به شکل قهرمانانه. حامد آزادی را برای خانوادهاش انتخاب کرده، اما معنای آن را نمیداند. او مدام به دنبال توجیههایی سطحی است و مسئولیت وجودی انتخابش را نمیپذیرد، همانطور که سارتر در «اگزیستانسیالیسم یعنی اصالت بشر» هشدار میدهد.
تصمیم مهاجرت، به جای آرامش، او را با پرسشی سنگین روبرو میکند:
«حال که انتخاب انجام شده، با این زندگی چه باید کرد؟»
پوراحمد هیچ پاسخی ارائه نمیدهد و فقط نشان میدهد که چنین انتخابهایی میتوانند به اضطرابی سنگین بدل شوند.
بازخوانی آرشیوها و تصاویر خانوادگی
یکی از نکات کلیدی فیلم، بازخوانی آرشیوهاست. پوراحمد با قرار دادن تصاویر آماتور در فیلم، مرز میان خاطره، مستند و روایت را مخدوش میکند.
-
مهناز نه به عنوان سوژه زنده، بلکه از طریق تصاویر آرشیوی حضور دارد.
-
بازپخش مکرر این تصاویر نه حلکننده فقدان، بلکه تثبیتکننده آن است.
-
گذشته برای حامد نه تمام میشود و نه معنا مییابد.
فیلمهای هندیکم نقش مهمی در این سازوکار دارند. این تصاویر ادعای حقیقت میکنند، اما حتی صمیمیترین آنها قاببندی شده و گاه دروغگو هستند. فیلم نشان میدهد که ثبت زندگی، تضمینکنندهی معنای واقعی آن نیست.
ساختار سینمایی و روایت فیلم
از نظر سینمایی، شب یلدا از درام کلاسیک فاصله میگیرد:
-
روایت پیش نمیرود
-
بحران اوج نمیگیرد
-
گرهگشایی وجود ندارد
ریتم کند، لوکیشن محدود، سکوتهای ممتد و دوربین کمتحرک، همه در خدمت نمایش وضعیتی هستند که نه به انفجار میرسد و نه رهایی. سینما در اینجا به جای روایت داستان، در یک شب طولانی اقامت میکند و مخاطب را مجبور میکند در همان شب بیدار بماند.
تنهایی، تصمیم و پیامدهای اجتماعی
در نهایت، شب یلدا فیلمی دربارهی تنهایی نیست، بلکه دربارهی ناتوانی زیستن با تنهایی است. حامد نتیجهی فرسایش ساختارهای جمعی، خانوادهی ناپایدار و آیندهی نامطمئن است.
فیلم نشان میدهد که چگونه جامعه و سیاست سوژه را وادار به تصمیمگیری میکنند، اما ابزار زیستن با پیامدهای آن را در اختیارش نمیگذارند. به همین دلیل، فیلم پس از ربع قرن همچنان کارکرد دارد:
-
حامدها هنوز کنار ما هستند
-
در خانههای خالی، در مهاجرتهای معلق
-
در تصمیمهای گرفته شده اما زیسته نشده
شب یلدا ما را وادار نمیکند همدردی کنیم؛ ما را مجبور میکند بمانیم، نگاه کنیم و تحمل کنیم، درست مثل طولانیترین شب، وقتی که مطمئن نیستیم صبحی در کار باشد.
ارادتمند؛
خلیل پورخاتمی
نقد چیست و به چه چیزی نقد گفته میشود؟